Leiderschap
3 min

De spelletjes die mensen met je spelen

Artikel Publicatiedatum: 14 januari 2020

Ontzettend veel problemen zouden opgelost worden als mensen (en vooral leiders) beter communiceerden. Hoe communiceer je krachtig? Daar heeft de filosoof Ludwig Wittgenstein een treffend inzicht over.

Het zal je niet verbazen: mensen zeggen niet altijd wat ze bedoelen. Het is meestal niet de bedoeling om misleidende of verwarrende informatie over te brengen, en toch gebeurt het vaak. De Oostenrijks-Britse Ludwig Wittgenstein bestudeerde tijdens het begin van de twintigste eeuw hoe het kan dat verstoringen in communicatie zo makkelijk ontstaan. De filosoof stelde dat er verschillende ‘spellen’ zijn die we allemaal (bewust of onbewust) spelen met taal. Misverstanden ontstaan doordat onze gesprekspartner een ander ‘spel’ speelt dan wij denken.

‘Ik heb meer ruimte nodig’
Wittgensteins eerste theorie over taal – die destijds revolutionair was – is dat taal werkt door beelden te triggeren in het hoofd van de ander. Kortom: woorden maken plaatjes van feiten en ideeën. Echter zijn we over het algemeen niet erg goed in het creëren van beelden in andermans gedachten. Wat wij voor ons zien bij het vertellen van een verhaal, is niet per definitie wat anderen zien. Als je compagnon zegt dat hij meer ruimte nodig heeft, kun je ‘ruimte’ op allerlei manieren ‘zien’. Misschien denk je dat hij bedoelt dat hij bepaalde verantwoordelijkheden zonder overleg of tussenkomst van jou wil kunnen uitvoeren. Maar het zou ook zomaar kunnen dat hij meer vrijheid wil om nieuwe ideeën te ontwikkelen.

Taalspellen
Bovenstaande miscommunicaties kunnen opgelost worden door concreet te zijn en grondig door te vragen. Waar meer persoonlijk inzicht voor nodig is, zijn de ‘spellen’ in taal waar Wittgenstein later in zijn leven over zou schrijven. Hij realiseerde zich dat taal veel meer is dan een manier om beelden over te brengen. Taal is een tool waarmee we spellen kunnen spelen. Een spel betekent hier: een patroon van intenties.

Als ouders bijvoorbeeld tegen een angstig kind zeggen: ‘Maak je geen zorgen, alles komt goed’, kunnen ze onmogelijk weten dat het daadwerkelijk goedkomt. Ze spelen niet het spel van rationele voorspellingen doen vanuit feiten, maar een ander spel. Het gaat om het spel van woorden gebruiken als tool ter geruststelling. Er ontstaan allerlei misverstanden wanneer we niet zien in welke spellen mensen verwikkeld zijn als ze spreken.

Dieper gelegen intentie
Als een vrouw tegen haar man zegt: ‘Je helpt me nooit en ik kan niet op je rekenen’, kan de man dit opvatten als het spel van feiten overbrengen. Hij reageert daar vervolgens op door feitelijkheden op te noemen waaruit hij wil laten blijken dat hij wél betrouwbaar is en zijn steentje bijdraagt. Zijn vrouw speelt echter niet het spel van feiten overbrengen, maar het spel van vragen om hulp en bevestiging. ‘Je helpt me nooit’, betekent hier, ‘Ik wil graag dat je zorgzamer bent en meer oog voor me hebt.’ Daarop is een ander antwoord gepaster en werkbaarder.

Wittgensteins punt is: mensen bedoelen vaak (onbewust) niet wat ze daadwerkelijk zeggen. Er zit een dieper gelegen intentie (spel) onder, of ze zijn gewoonweg niet goed in het concreet overbrengen van wat er in hun hoofd zit. Voor krachtige communicatie is het enorm belangrijk om je bewust te zijn van je eigen gebreken en de spellen die je speelt. En om die van je gesprekspartners te onderzoeken.

Tekst: Caya Forman